Eğitim Blog

Otizm Spektrum Bozukluğunda Sosyal Beceri Güçlükleri: Kuramsal Yaklaşımlar ve Müdahale Yöntemleri

Sosyal beceriler, bireyin kişilerarası ilişkilerinde ve çeşitli sosyal etkileşimlerinde uygun davranışlar sergilemesini sağlayan öğrenilmiş davranışlar bütünüdür. Bu beceriler, bireyin bulunduğu sosyal ortama uyum sağlamasına, çevresinden olumlu geri bildirimler almasına ve sosyal açıdan istenmeyen ya da olumsuz tepkilerle karşılaşma olasılığını azaltmasına yardımcı olur (Elliot & Gresham, 1993).  Sosyal beceriler, tipik gelişim gösteren çocukların içinde bulundukları sosyal çevrenin beklentilerine uygun davranışlar sergilemelerine, akranlarıyla olumlu ve sürdürülebilir ilişkiler geliştirmelerine ve farklı sosyal ortamlara etkin bir şekilde uyum sağlamalarına olanak tanımaktadır. Bununla birlikte, OSB tanısı bulunan çocuklarda sosyal etkileşim ve iletişim süreçlerini etkileyen, sosyal becerilerin edinimi ve kullanımında güçlüklerle birlikte seyreden çeşitli sınırlılıkların yaygın olarak görüldüğü bildirilmektedir (McConnel, 2002). Bu sınırlılıklar çocukluk dönemiyle başlamakla beraber, özellikle akran ilişkilerinin daha karmaşık bir hale geldiği dönem olan ergenlik döneminde daha sık ortaya çıkmaktadır ( Tantam, 2003).  Yüksek işlevli Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) tanısı olan yetişkin bireylerle gerçekleştirilen araştırmalarda, ayna nöron sistemiyle ilişkili beyin bölgelerinde nöroanatomik farklılıkların bulunduğu bildirilmiştir. Bu kapsamda, söz konusu bölgelerdeki kortikal kalınlığın tipik gelişim gösteren kontrol grubuna kıyasla daha düşük olduğu belirlenmiştir. Bununla birlikte, kortikal kalınlıktaki azalmanın OSB belirtilerinin şiddetiyle ilişkili olduğu ve ilgili beyin bölgelerindeki yapısal değişikliklerin semptomların daha belirgin seyretmesiyle bağlantı gösterdiği ortaya konulmuştur (Hadjikhani ve ark., 2006). Yapılan başka bir araştırmada, amigdala hacminin düşük sosyal iletişim becerileri ve davranış problemleri üzerinde etkisi olduğu saptanmıştır (Hadjikhani ve ark., 2006). Son yıllarda yapılan görece daha yeni bir araştırma sosyal motivasyon kuramıdır. Sosyal motivasyon kuramına göre, Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) olan çocuklarda erken gelişim dönemlerinden itibaren gözlenen sosyal uyaranlara yönelik ilginin azalması, sosyal etkileşime katılımın sınırlı olması ve dikkat süreçlerindeki güçlükler, çocuğun sosyal öğrenme fırsatlarını yeterince kullanmasını engelleyebilmektedir. Bu durumun, sosyal motivasyonun giderek azalmasına ve buna bağlı olarak sosyal becerilerin edinimi ile geliştirilmesinde güçlüklerin ortaya çıkmasına zemin hazırladığı ileri sürülmektedir (Chevallier ve ark., 2012). Bununla birlikte, OSB'de sosyal beceri alanında görülen yetersizlikleri yalnızca tek bir faktör üzerinden açıklamak yeterli olmayacaktır. Alanyazındaki farklı araştırmalar birlikte değerlendirildiğinde, sosyal etkileşim ve iletişim alanlarında ortaya çıkan sınırlılıkların; sosyal ilgi, dikkat, motivasyon, bilişsel süreçler ve çevresel etkenler gibi birbiriyle karşılıklı etkileşim içerisinde bulunan çok sayıda faktörün ortak etkisiyle şekillendiği düşünülmektedir (Santangelo ve Tsatsanis, 2005).  Otizm Spekturumunda sosyal becerilerin gelişimini destekleyen kanıta dayalı sosyal beceri programlarının uygulanması önemlidir ve göz ardı edilmemesi gerekmektedir. OSB tanılı bireylere yönelik hazırlanan sosyal beceri öğretim programlarının temel amacı, bireylerin sosyal etkileşim süreçlerinde gereksinim duydukları becerileri sistematik biçimde geliştirmektir. Bu kapsamda, karşılıklı iletişim ve sohbeti sürdürebilme, sözel ve sözel olmayan sosyal ipuçlarını doğru biçimde algılama ve yorumlama, diğer bireylerin duygu ve düşüncelerini ya da bakış açılarını anlamlandırma gibi becerilerin desteklenmesi hedeflenmektedir. Bunun yanı sıra, akranlarla olumlu ve sürdürülebilir ilişkiler kurma, akran grupları içerisinde yaşanabilecek reddedilme ve dışlanma durumlarıyla başa çıkma ve sosyal çatışmaları uygun yollarla çözebilme becerilerinin geliştirilmesi de bu programların önemli hedefleri arasında yer almaktadır (Laugeson ve Ellingsen, 2014). OSB olan bireylerde sosyal becerilerin kazandırılmasına yönelik müdahale programlarında farklı öğretim ve uygulama yöntemlerinden yararlanılmaktadır. Davranışların model alınarak öğrenilmesini sağlayan uygulamalar, rol oynama etkinlikleri ve edinilen becerilerin yapılandırılmış davranış provaları aracılığıyla tekrarlanması bu yöntemler arasında yer almaktadır. Bunun yanı sıra, sosyal becerilerin küçük grup ortamlarında öğretilmesi, sosyal öykü ve senaryolardan yararlanılması ile video modelleme tekniklerinin kullanılması, bireylerin sosyal becerileri öğrenmelerini ve farklı sosyal durumlara genelleyebilmelerini destekleyen etkili uygulamalar olarak değerlendirilmektedir (Laugeson ve Ellingsen, 2014). Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) olan bireyler, yaşamlarının farklı dönemlerinde sosyal ortamlara katılım, akran ilişkileri kurma ve arkadaşlıkları sürdürme konusunda çeşitli güçlüklerle karşılaşabilmektedir. Bu nedenle, arkadaşlık ilişkilerinin başlatılması ve devam ettirilmesi için gerekli sosyal becerilerin sistematik biçimde desteklenmesi, bireyin sosyal uyumu ve yaşam kalitesi açısından uzun vadeli önem taşımaktadır. Arkadaşlık ilişkilerinin niteliği gelişimsel dönemlere bağlı olarak farklılaşmakta; çocukluk döneminde bu ilişkiler çoğunlukla ortak oyun ve etkinlikler aracılığıyla şekillenirken, ergenlik döneminde karşılıklı iletişim, sohbet ve duygusal paylaşım daha belirleyici hâle gelmektedir. Bu gelişimsel değişim doğrultusunda, OSB olan ergenlerin sosyal becerilerini geliştirebilecekleri destekleyici aile ve eğitim ortamlarına erişmeleri önemlidir. Aynı zamanda, sosyal etkileşimleri başlatma, sürdürme ve farklı sosyal bağlamlara uyarlama becerilerinin kazandırılması, akran ilişkilerinin sürekliliğinin sağlanmasına katkıda bulunacaktır. (Laugeson ve ark., 2012)

Kaynakça  Chevallier, C., Kohls, G., Troiani, V., Brodkin, E. S., & Schultz, R. T. (2012). The social motivation theory of autism. Trends in Cognitive Sciences, 16, 231–239. Elliott, S. N., & Gresham, F. M. (1993). Social skills interventions for children. Behavior Modification, 17, 287–313. Hadjikhani, N., Joseph, R. M., Snyder, J., & Tager-Flusberg, H. (2006). Anatomical differences in the mirror neuron system and social cognition network in autism. Cerebral Cortex, 16, 12761282. Laugeson, E. A., & Ellingsen, R. (2014). Social skills training for adolescents and adults with autism spectrum disorder. In Adolescents and adults with autism spectrum disorders (pp. 6185). Laugeson, E. A., Frankel, F., Gantman, A., Dillon, A. R., & Mogil, C. (2012). Evidence-based social skills training for adolescents with autism spectrum disorders: The UCLA PEERS program. Journal of Autism and Developmental Disorders, 42, 1025–1036. McConnell, S. R. (2002). Interventions to facilitate social interaction for young children with autism: Review of available research and recommendations for educational interventions and future research. Journal of Autism and Developmental Disorders, 32, 351–372. Santangelo, S. L., & Tsatsanis, K. (2005). What is known about autism: Genes, brain, and behavior. American Journal of Pharmacogenomics, 5, 71–92. Tantam, D. (2003). The challenge of adolescents and adults with Asperger syndrome. Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America, 12, 143–163.